KSIĘGI ADRESOWE GRUDZIĄDZA


KTO, GDZIE, KIEDY? KSIĘGI ADRESOWE JAKO WAŻNE ŹRÓDŁO WIEDZY O MIEŚCIE I JEGO MIESZKAŃCACH

Opracowała: Brigitte Nenzel

Spacerując ulicami Grudziądza natrafiamy na ulice i place, wille i kamienice, budynki i obiekty rozbudzające w nas ciekawość poznania ich historii. Te, których już nie ma, a które odkrywamy podczas wirtualnych spacerów – na starych widokówkach, zdjęciach i planach miasta – jeszcze bardziej nas intrygują. Sięgamy wtedy do przeróżnych publikacji, w nadziei uzyskania odpowiedzi na nurtujące nas pytania: kiedy powstały, kto był ich właścicielem, kto i kiedy w nich mieszkał, gdzie się znajdowały, jaką pełniły funkcję? Niestety, nie wszystkie z nich doczekały się szczegółowego opracowania, więc uchylenie rąbka ich tajemnicy wydaje się nam często wprost niemożliwe. Niesłusznie, bo w takich przypadkach warto zajrzeć do starych ksiąg adresowych, które dzięki zamieszczonym w nich informacjom pozwalają na ciekawe i nierzadko zaskakujące wnioski.

Tu za przykład może posłużyć pytanie zadane na forum   Grudziądz Wczoraj-dziś Jutro:
Dlaczego brama wjazdowa w kamienicy przy ulicy Legionów 15 została ozdobiona kunsztownie wykonanymi płaskorzeźbami? Częściowej odpowiedzi dostarczyły grudziądzkie księgi adresowe. Oto ona…

Właścicielami budynku przy ul. Legionów 15 (do ok. 1909 roku Lindenstr. 29) byli dwaj rzeźbiarze: Gustav Mirass jun. oraz Otto Börnicke, którzy do 1.10.1896 mieszkali przy Grabenstraße (Groblowa) 55. Kamienica powstała prawdopodobnie w latach 1896-1899. Firma Mirass & Börnicke wykonywała prace w zakresie stolarki budowlanej i artystycznej oraz prace sztukatorskie, za co w 1896 roku została nagrodzona srebrnym medalem na „Wystawie Rzemiosła Prus Zachodnich”. W 1913 roku właścicielem kamienicy był Richard Schulz, właściciel byłej cegielni i tartaku przy ulicy Chełmińskiej 14/18.

Źródło: Księgi adresowe od 1889 do 1913 roku
Reklama firmy Mirass & Börnicke: Księga adresowa Grudziądza 1909
Zdjęcia ze zbioru Romana Wróblewskiego

 

KSIĘGI ADRESOWE GRUDZIĄDZA
były sporządzane na podstawie informacji urzędu meldunkowego i/lub urzędu skarbowego (ewidencja podatkowa) a także danych przekazywanych przez samych mieszkańców. Do 1902 ukazywały się nieregularnie, natomiast w czasie od 1903 do 1913 roku – co dwa lata. Do rąk użytkowników trafiały zwykle na początku roku wydania, dlatego zawarte w nich dane uwzględniają stan w chwili oddania ich do druku, co miało miejsce zwykle na początku grudnia roku poprzedzającego rok edycji.

Główną część każdej księgi stanowi  Alfabetyczny spis mieszkańców    posiadających własne gospodarstwo domowe, w którym poza nazwiskiem podane jest imię (choć nie zawsze), zawód, stan cywilny (w przypadku wdów i osób rozwiedzionych), ulica oraz numer domu, a od 1907 również piętro, na którym dana osoba mieszkała. W 1895 roku Księgę adresową Grudziądza uzupełniono o  Spis właścicieli budynków    według ulic i numerów domu, który od 1896 roku jest już  Spisem mieszkańców   według ulic i numerów domów z podaniem właściciela.

Kolejną częścią jest tak zwana Część oficjalna.  Wprawdzie jej treść zmieniała się na przestrzeni lat, ale zawsze można w niej znaleźć dane adresowe oraz spisy personelu instytucji miejskich (magistratu oraz wszystkich jego jednostek organizacyjnych łącznie z USC), garnizonu (z podziałem na jednostki), urzędów i instytucji państwowych (poczty, sądu, prokuratury, zakładu karnego), szkół, gmin wyznaniowych, cmentarzy, instytucji dobroczynnych, stowarzyszeń itp., a także – choć nie we wszystkich księgach – najważniejsze przepisy (meldunkowe, podatkowe, administracyjne) oraz fragmenty statutów miejskich (dot. np. ulic, chodników, kanalizacji, oczyszczania miasta itp.) Poza tym stanowi ona skarbnicę wiedzy na temat podstawowych czynników miastotwórczych na przełomie XIX i XX wieku: przemysłu, rzemiosła, handlu. Tę wiedzę zawdzięczamy głównie publikowanym w tej części wykazom firm i podmiotów gospodarczych prowadzących działalność handlową, rzemieślniczą i usługową według branż, a także licznym reklamom i ogłoszeniom, które w pierwszych wydaniach, z wyjątkiem nielicznych przypadków, były umieszczane w odrębnej części Ogłoszenia na końcu księgi, natomiast w późniejszych między poszczególnymi jej częściami.

W tym kontekście, nawet jeśli grudziądzkie księgi adresowe zaczęły ukazywać się stosunkowo późno (pierwsze tego typu wydawnictwa to: dla Londynu The Little London Directory of 1677, dla Paryża Le Livre Commode des adresses de Paris pour 1692 oraz dla Lipska Das ietzlebende Leipzig 1701), warto wspomnieć, że pierwotnie wydawanie ksiąg adresowych leżało w gestii państwa. Przywilej ten zniesiono na początku XIX w. Odtąd wydawcami były osoby prywatne i prywatne domy wydawnicze, co w pewnym stopniu zrewolucjonizowało księgi adresowe, gdyż stały się one produktem ekonomicznym. Wydawcy zmierzając do zwiększania przychodów z ich sprzedaży, które często nie pokrywały ponoszonych przez nich kosztów, zaczęli wprowadzać odpłatne strony z ogłoszeniami firm, wpisy tłustym drukiem oraz wpisy z dodatkowymi informacjami.

Na zakończenie pragnę zacytować Arnolda Kriedtego, który we wstępie do pierwszej wydanej w jego wydawnictwie księgi na rok 1905 zadeklarował, że chciałby, aby „Nowa Księga Adresowa (…) z czasem stała się nieodzownym kompendium informacji o mieście   Grudziądzu i jego przedmieściach.” Dziś, sto lat później, bez cienia wątpliwości możemy stwierdzić: Księgi adresowe to prawdziwa kopalnia wiedzy dla wszystkich osób zainteresowanych historią i rozwojem miasta Grudziądza.


Księgi Adresowe miasta Grudziądza są dostępne na stronach Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej, pod zamieszczonymi poniżej linkami.

graudenz_194_300 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=39967&from=&dirids=1&ver_id=&lp=18&QI=

Adreß-Buch der Stadt und Festung Graudenz
Nach amtlichen Mittheilungen zusammengestellt
Graudenz 1889
Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung / (Besitzer Dr. Saling), Ecke Marktplatz

Prawdopodobnie pierwsza księga adresowa Grudziądza, sporządzona na podstawie urzędowych informacji, wydana w wydawnictwie działającym przy księgarni Juliusa Gaebla (róg ul. Szewskiej i Rynku), której właścicielem był dr Saling. Księgę wydrukowano w drukarni Gustava Röthego przy Marienwerderstraße (obecna ul. Wybickiego).

 KA_1895 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=39968amp;from=&dirids=1&ver_id=&lp=17&QI=

Adreßbuch der Stadt und Festung Graudenz
Nach amtlichen Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1895
Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Marktplatz

  Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40036&from=&dirids=1&ver_id=&lp=23&QI=

Adreß-Buch der Stadt und Festung Graudenz
Nach amtlichen Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1896
Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Marktplatz

 KA_1899 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=41613&from=&dirids=1&ver_id=&lp=19&QI=

Adreßbuch der Stadt und Festung Graudenz
Nach den Zähllisten vom 1. Dezember 1898 zusammengestellt
Graudenz 1899
Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Schuhmacherstraße und Marktplatz

 KA_1901 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=43921&from=&dirids=1&ver_id=&lp=21&QI=

Adressbuch der Stadt und Festung Graudenz
Nach amtlichen Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1901
Verlag von Julius Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Schuhmacherstraße und Marktplatz

 KA_1902 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=44000&from=&dirids=1&ver_id=&lp=22&QI=

Adreß-Buch der Stadt Graudenz und Feste Courbière
Nach amtlichen, am 25. November 1901 abgeschlossenen Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1902
Verlag von Julius Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Schuhmacherstraße und Marktplatz

 KA_1903 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=44001&from=&dirids=1&ver_id=&lp=14&QI=

Adressbuch der Stadt Graudenz und Feste Courbiere
Nach amtlichen Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1903
Verlag von Jul. Gaebel’s Buchhandlung
(Besitzer Dr. Saling), Ecke Schuhmacherstraße und Marktplatz

  Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=44535&from=&dirids=1&ver_id=&lp=26&QI=

Neues Adreßbuch von Graudenz
mit Einschluß der Feste Courbiere und der Vororte Kunterstein und Kl. Tarpen
Nach amtlichen Quellen und privaten Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1905
Verlag von Arnold Kriedte, Graudenz

Pierwsza księga wydana przez księgarza i wydawcę Arnolda Kriedtego, który we wstępie podaje, iż pragnie, aby Nowa księga adresowa stała się z czasem „nieodzownym kompendium informacji o mieście i jego przedmieściach.”

 KA_1907 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=45699&from=&dirids=1&ver_id=&lp=27&QI=

Neues Adreßbuch von Graudenz
mit Einschluß der Feste Courbiere und der Vororte Kunterstein und Kl. Tarpen
Nach amtlichen Quellen und privaten Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1907
Verlag von Arnold Kriedte, Graudenz

Jest to pierwsza księga, która w częścach I i III podaje piętro, na którym dana osoba mieszka. Poza tym, części IV i VI zostały zmodyfikowane i znacznie poszerzone.

 KA_1909 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=47442&from=&dirids=1&ver_id=&lp=28&QI=

Neues Adressbuch von Graudenz
mit Einschluss der Feste Courbiere und der Vororte Kunterstein und Klein-Tarpen
Nach amtlichen Quellen und privaten Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1909
Verlag von Arnold Kriedte, Graudenz

 KA_1911 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=48341&from=&dirids=1&ver_id=&lp=25&QI=

Neues Adressbuch von Graudenz
mit Einschluss der Feste Courbiere und der Vororte Kunterstein und Kl. Tarpen
Nach amtlichen Quellen und privaten Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1911
Verlag von Arnold Kriedte, Graudenz

 KA_1913 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=48661&from=&dirids=1&ver_id=&lp=20&QI=

Neues Adressbuch von Graudenz
mit Einschluss der Feste Courbiere, des Truppen-Uebungsplatzes Gruppe, der Vororte Kl.-Kunterstein und Kl. Tarpen
und mit Angaben über die Landkreise Graudenz und Schwetz a. W.
Nach amtlichen Quellen und privaten Mitteilungen zusammengestellt
Graudenz 1913
Verlag von Arnold Kriedte, Graudenz

Pierwsza księga, która zawiera informacje dotyczące poligonu w Grupie a akże powiatów ziemskich Grudziądz i Świecie nad Wisłą.

 KA_1924 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=52805&from=&dirids=1&ver_id=&lp=112&QI=

Feliks Jeuthe
Księga adresowa miasta Grudziądza
na rok 1924-1925
Nakładem autora

„Pierwsza Księga Adresowa miasta Grudziądza w Niepodległej Rzeczypospolitej” – jak pisze w swoim wstępie wydawca Feliks Jeuthe.

 KA_1927 1928 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=10308&from=&dirids=1&ver_id=&lp=48&QI=

Grudziądz
Księga adresowa
1927-28 R.
Nakładca i wydawca Wacław Kostkowski w Grudziądzu
Druk: Zakłady Graficzne Wiktora Kulerskiego, Grudziądz-Tuszewo

 KA_1933 Źródło: http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=52806&from=&dirids=1&ver_id=&lp=113&QI=

Feliks Jeuthe
Księga adresowa miasta Grudziądza
Rok 1933
Nakładem autora
Druk: Józef Hoffmann, Grudziądz, Lipowa 15


Będziemy wdzięczni za Twój link do tego artykułu.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress