Ciemna nazwa Grudziądza


Oto nieco inne spojrzenie na pochodzenie nazwy miasta.

Opracowała: Brigitte Nenzel

Z pewnością pytacie Państwo, dlaczego ciemna, jeśli dla wielu jest jasne, że wywodzi się ona od słowa gruda a w dalszej interpretacji znaczy tyle, co „budynek, gród stojący na grudzie, tj. na wysokim brzegu Wisły” (Rymut, 1987). Otóż, pewności co do tego nie mają nawet wybitni toponomaści (językoznawcy badający nazwy geograficzne). Na przykład, cytowany powyżej Kazimierz Rymut, powołując się na klasyfikację wyodrębniającą 8 kategorii nazw miejscowych (nazwy topograficzne, kulturowe, etniczne, zawodowe, patronimiczne, dzierżawcze, rodowe, zdrobniałe), zalicza nazwę Grudziądz do nazw pozostających poza wszelką klasyfikacją, „(…) których pochodzenia nie można w sposób dostateczny objaśnić. Są (one dlatego) nazwami ciemnymi.” – a rozwijając dalej pisze: „Często ciemne są nazwy starych grodów, co do których nie zawsze wiadomo, czy są pochodzenia słowiańskiego.”

Idąc za tym cytatem, stwierdzić możemy: pytając o znaczenie nazwy miasta, pytamy jednocześnie o jego rodowód. Ponieważ Grudziądz należy do miast posiadających „starożytną metrykę” (Rospond, 1984), miast założonych w czasach, z których nie zachowały się źródła piśmiennicze, dlatego naświetlenie jego początków, a więc także jego nazwy, sprawia tak duże trudności, dopuszcza wiele interpretacji i prowadzi do naukowych sporów.

Różne przykłady objaśnienia nazwy Grudziądz przytacza drugi znany toponomasta Stanisław Rospond, poczynając od rodowodu staropruskiego (Graudingas) czy gockiego, od plemienia ostrogockiego Graudingów – (taką interpretację dopuszczał także Gustav Roethe, niemiecki germanista pochodzący z Grudziądza) – poprzez „legendarne i fantastyczne wywody od brata św. Wojciecha Radzimina”, zwanego (…) po łac. Gaudentiusem (Rospond, 1984), i kończąc na etymologii rodzimej od wyrazu gruda, którą uznaje za prawdopodobną. Ale, czy i ten wywód nie jest nieco wydumany? Tym bardziej, że słowniki etymologiczne języka polskiego pod hasłem gruda podają bryłkę, kamyk, ziarna żwiru… Osobiście nie przekonuje mnie kojarzenie nazwy „z techniką budowy umocnień Grudziądza z cegły”, jak to czyni Pan Marek Szajerka w artykule „Przegląd dyskusji nad pochodzeniem nazwy Grudziądz od czasów Jana Długosza do chwili obecnej” załączonym do komentarza pod powitalnym wpisem Redakcji Serwisu. Nawet jeśli istniała „przedkrzyżacka” zabudowa ceglana, to z pewnością nie była to zabudowa „starożytnej” osady , a przytoczony w tymże tekście cytat z poematu Sebastiana Klonowica „Flis” (1595) dotyczy raczej krzyżackiej zabudowy Grudziądza.

Przywołując raz jeszcze „starożytną metrykę” z wypowiedzi Rosponda, należałoby stwierdzić, że nazwę miasta należy ogólnie zakwalifikować do nazw najstarszych, które bardzo często nie tylko nawiązują do położenia geograficznego, lecz zawierają także wiele cech dawnego języka. W tym kontekście nie należy całkowicie ignorować rodowodu staropruskiego, pamiętając jednocześnie o tym, że chodzi tutaj o plemiona Prusów, zaliczanych do grupy Bałtów Zachodnich, którzy w średniowieczu zamieszkiwali tereny, na których założono osadę będącą zalążkiem obecnego miasta. Często mylono ich z wczesno nowożytnym państwem brandenburskiej dynastii Hohenzollernów Brandenburgią-Prusami (1618-1701) i z tego powodu niesłusznie ich pomijano w historiografii. Nadmienić można również, że wspomniana średniowieczna osada położona była na terenie sąsiadującym z etnicznie mieszanym pograniczem Pomezanii (Atlas historyczny Polski, 1991), krainy historycznej pruskiego plemiona Pomezanów. A przecież wiadomo: Każde pogranicze charakteryzują wzajemne wpływy językowe.

Ludy Bałtyjskie ok. 1200 n.w.


Nazwy miasta na przestrzeni wieków

Graudentum, Graudentium
– 1065 Grudenczch, Grudomzch, Grudomsch – 1066 Grudonisk
– 1216 Grudenc – 1218 Grudziącz – 1222 Grudenz, Grudens, Grudentz
– 1223 Gruzenz, Cruzencz, Grodzancz – 1230 Grudencz – 1254 Chrudenz
– 1274 Cruceburh – 1291 Grawdecz, Grawdencz – 1298 Graudencz
– 1312 Grudencz, Grudenzc – 1328 Growdentcz, Graundecz – 1335 Grudencz
– 1338 Graudencz – 1361 Grudenz – 1404 Grudencz, Gruzencz, Gruzenz
– 1430 Grudzencz – 1433 Grudecz – 1455 Grawdentcz, Grudentcz
– 1466 Graudentz, Grudzancz – 1472 Grudzancz – 1484 Grudzyantz
– 1565 Grudziądz – 1570 Graudencz – 1572 Grudziądz
– 1772-1919 Graudentz, Graudenz – 1920-1939 Grudziądz – 1939-1945 Graudenz

od 1945 GRUDZIĄDZ

Różnorodna pisownia nazwy miasta jest prawdopodobnie dowodem na to, że pierwsze zapisy powstawały jedynie na podstawie przekazów słownych. Ponadto, ci, którzy ich dokonywali niekoniecznie musieli znać język, który może jest etymologicznym źródłem powstania nazwy Grudziądz. Mowa tu o języku staropruskim, należącym do grupy języków bałtycko-słowiańskich, wymarłym ostatecznie w XVII w. To jednak nie znaczy, że dziś nic nie wiemy na jego temat, gdyż zanim przestał być używany, został poświadczony w kilku źródłach. Do największych z nich należą: 3 Katechizmy luterańskie przetłumaczone na pruski z języka niemieckiego w połowie XVI wieku; Słownik Elbląski, zawierający około 800 słów, pochodzący z XV wieku; Słownik Szymona Grunaua (źródło: Wikibook). Ponadto, na początku XXI w. grupa głównie litewskich i łotewskich, ale także polskich i niemieckich naukowców rozpoczęła prace nad rekonstrukcją języka staropruskiego, wyjaśniając zmiany leksykalne, procesy fonetyczne i ortograficzne oraz tworząc słownik, który pozwala zapoznać się z podstawowym słownictwem.

I oto właśnie w tym słowniku odnajdujemy słowo GRAUDENES, słowo jakże bliskie naszym uszom. Jest ono liczbą mnogą od słowa grauden, którym Prusowie określali stary i gęsty las (puszczę), więc może jednak pierwotna osada, to nie „budynek, gród stojący na grudzie”, a raczej miejsce powstałe po wykarczowaniu lasu pod siedlisko osady?

Źródła:

  • Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Ossolineum, Wrocław i in. 1984
  • Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Ossolineum, Wrocław i in. 1987
  • Krystyna Zielińska-Melkowska: Lokacja Grudziądza w roku 1291. TTK, Toruń 1991
  • Barbara Janiszewska-Mincer: Grudziądz w latach 1064-1772. W: Dzieje Grudziądza, pod redakcją prof. dr hab. Jerzego Danielewicza, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, Grudziądz 1992
  • Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Wiedza Powszechna, Warszawa 1993 (przedruk z pierwszego wydania nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków 1927)
  • Andrzej Bańkowski: Etymologiczny słownik języka polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000
  • Atlas historyczny Polski. PPWK, Warszawa, Wrocław 1991
  • Słownik staropruski w Internecie: http://donelaitis.vdu.lt/prussian/databan.htm

Będziemy wdzięczni za Twój link do tego artykułu.

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress
Może zainteresuje Cię także :close