Elementy stylu secesyjnego w architekturze Grudziądza końca XIX oraz początku XX wieku.

 

Jeszcze pod koniec XVIII i na początku XIX wieku liczący wtedy około 5000 mieszkańców Grudziądz zaliczał się do miast o typowo prowincjonalnym typie zabudowy. Zabudowa składała się  najczęściej z parterowych lub jednopiętrowych budynków drewnianych lub z pruskiego muru. Obszar miasta ograniczały średniowieczne mury miejskie oraz fosy. Ożywienie gospodarcze i związany z tym rozkwit przemysłowo-handlowy miasta, który zaczął się w drugiej połowie XIX wieku, miały pozytywny wpływ na zmianę wizerunku miasta. Efektem tego było powstanie na jego terenie nowych zakładów pracy takich jak: fabryka H&V, fabryka Venzkiego, rzeźnia miejska. Intensywnie zaczął się rozwijać handel i rzemiosło. Dodatkowym czynnikiem miastotwórczym było  istnienie silnego i ciągle się powiększającego garnizonu wojsk pruskich. Licznie napływała okoliczna ludność wiejska, poszukująca zatrudnienia w rozkwitającym przemyśle. Spowodowało to, że Grudziądz zaczął się przeradzać w coraz bardziej dynamiczny ośrodek miejski oraz stawał się jednym z znaczących ośrodków życia gospodarczego Prus Zachodnich.

Fotografia panoramy Grudziądza z końca XIX wieku

Panorama  Grudziądza z końca XIX wieku

Dynamika rozwoju gospodarczego w istotny sposób wpłynęła także na zmianę wielkości miasta i jego wygląd. Rozebranie murów miejskich oraz zasypanie fos umożliwiło rozbudowę dotychczasowych dzielnic. Powstały nowe kwartały mieszkalne, nowe ulice, ulepszono system komunikacyjny miasta. Główne arterie komunikacyjne otrzymały twardą  nawierzchnię a ciągi uliczne uzupełniano obustronnie biegnącymi chodnikami. Wzdłuż nowych ulic, niczym grzyby po deszczu, zaczęły powstawać kompleksy budynków mieszkalnych, szkół, urzędów i bardzo licznych obiektów koszarowych.

Szczególnie szybki rozwój miasta przypadł na dwie ostatnie dekady XIX wieku. Kasa miejska była suto wypełniona wpływami uzyskanymi z sektora gospodarczego. Dodatkowo dofinansowano miasto pieniędzmi ze świadczeń kontrybucyjnych płaconymi przez Francję po przegranej wojnie francusko-pruskiej z roku 1870. Za te pieniądze wybudowano szereg obiektów publicznych takich jak: liczne budynki szkolne, urząd pocztowy, sąd, kompleksy koszarowe z zapleczem garnizonowym czy kościoły.

Szybki przyrost liczby ludności w mieście przyczynił się do budowy wielu kamienic, w których właściciele wynajmowali mieszkania, pobierając za to czynsz od lokatorów. Im piękniejsza i bardziej okazała była kamienica, tym chętniej wynajmowali w niej mieszkania ludzie bogaci należący do ówczesnego establishmentu. Dlatego zasobni inwestorzy stawiali przed architektami nieraz bardzo wygórowane wymagania, oczekując od nich niepowtarzalnych form budynków, wyeksponowania zdobień, ich mnogości oraz wielości form architektonicznych. Odpowiedzią na te wymagania był eklektyzm. Koniec XIX wieku to okres projektowania kamienic w oparciu o koncepcję eklektyczną, która była swobodnym łączeniem różnych stylów architektonicznych w jednej budowli.

 

Eklektyczna fasada kamienicy przy ul. Legionów

Eklektyczna fasada kamienicy przy ul. Legionów 15

   Przykładem typowej kamienicy eklektycznej jest kamienica przy ulicy Legionów 16. Już na pierwszy rzut oka widać, że trochę przesadzono z ilością i rodzajem zastosowanych zdobień ściany frontowej. Zgodnie z kanonem eklektyzmu widzimy tu fuzję paru stylów architektonicznych, począwszy od neoklasycyzmu poprzez neorenesans aż po zdobnicze elementy neobarokowe.

Na  poziomie pierwszego piętra widzimy cztery figury kobiece tzw. kariatydy, które są charakterystyczne dla neoklasycyzmu. Przesadzono z ilością i rodzajami naczółków okiennych: poziomych, półkolistych oraz licznych zdobień i gzymsów. Aż 13 kroksztynów stylizowanych lwimi głowami podpiera gzyms dachowy, ponad którym widzimy dwa trójkątne szczyty z tympanonami wypełnionymi ozdobnymi płaskorzeźbami.

Od początku XX wieku w architekturze miast europejskich coraz bardziej zaczyna być widoczny styl secesyjny. Ze względu na swoją specyfikę, zwany „stylem krzywej linii”, trafia on również do Grudziądza. Nie jest on stylem dominującym, lecz dodatkiem i dopełnieniem istniejącego wystroju architektonicznego kamienic. W Grudziądzu istnieje jedynie parę kamienic, o których można by powiedzieć, że w sposób prawie kompleksowy są one wytworami architektury secesyjnej. Secesyjna kamienica powinna charakteryzować się asymetrycznym kształtem bryły budynku, odrzuceniem  symetrii elewacji, użyciem zaokrągleń i dynamicznych płynnych linii okien i drzwi. Typowe zdobnictwo secesyjne powinno być wyrażone jasną kolorystyką tynków, ornamentami roślinnymi takimi jak: wici, trzciny, lilie, powoje, kwiaty mleczu, róż. Częstym było także występowanie motywów zwierzęcych: ptaków, owadów a także stworów fantastyczno-baśniowych. Większość tych cech posiadają kamienice grudziądzkie usytuowane przy ulicach: Legionów 86/88, Moniuszki 4 oraz Sienkiewicza 26 i 28. W jednym z moich wcześniejszych artykułów opisałem czytelnikom odnowioną kamienicę z ul. Legionów 88/86, podkreślając jej secesyjny wystrój.

Tym, którzy chcieliby bliżej poznać tę kamienicę podaję link, pod którym można znaleźć jej opis. Kliknij i zobacz >>

Kamienica przy ul. Legionów 86/88

Kamienica przy ul. Legionów 86/88

Fragment kamienicy przy ul. Sienkiewicza

Fragment kamienicy przy ul. Sienkiewicza  28

Kamienica przy ul. Moniuszki Moniuszki

Kamienica przy ul. Moniuszki 4

 

 

 

 

 

Grudziądzki nurt secesyjny pojawia się w zabudowie miasta najczęściej fragmentarycznie. Przykładem mogą być zdobienia elewacji wykonane w postaci fryzów, czy natynkowych ozdób z elementami ornamentyki ze świata fauny i flory. Balkony i ich balustrady zdobiono okuciami z elementów secesyjnych oraz osadzano drzwi i okna o płynnej zaokrąglonej linii. W wielu kamienicach przetrwały do dzisiaj, w różnym stanie zachowania, elementy wystroju secesyjnego klatek schodowych (słupki schodowe, poręcze, balustrady). W dobrym stanie  zachowania przetrwało wiele  drzwi wejściowych i bram wjazdowych do kamienic, ozdobionych  secesyjną snycerką.

Mając na uwadze, że nie wszyscy czytający są obeznani z niuansami stylu secesyjnego przedstawię tu parę przykładów fotograficznych wraz z krótkim opisem. Mam nadzieję, że w ten sposób rozbudzę Państwa zainteresowanie pięknem tego stylu i może w ten sposób posłużę pomocą w odnajdowaniu śladów secesji w czasie spacerów po ulicach miasta.

Oto dwa przykłady szczytów dachowych widocznych na elewacjach frontowych kamienic przy ulicach Toruńskiej i Moniuszki. Szczyt kamienicy z ul. Moniuszki posiada falisty secesyjny kontur z widocznym okienkiem szczytowym o płynnych, owalnych kształtach. Górną część szczytu na wysokości owalnego okna, pokrywa secesyjna ornamentyka roślinna, o zaokrąglonych, wijących się kształtach.

W szczycie kamienicy przy ul. Toruńskiej widoczne jest typowe dla secesji okno o kształcie nerkowatym. Swiatło okna jest podzielone na segmenty, które w przeszłości były prawdopodobnie przeszklone kolorowym szkłem. Miękkość i płynność szczytu akcentują dodatkowo półokrągłe kształty sześciu okien. Można przypuszczać, że lico frontu było kiedyś ozdobione ornamentami secesyjnymi, jednak dziś pozostał tylko płaski tynk.

Ul. Toruńska, szczycik dachowy z pięknym, owalnym oknem secesyjnym

Szczyt frontowy z oknem o kształcie nerki przy ulicy Toruńskiej

 

Faliste linie szczytu dachowego z oknem oraz zdobieniami tynkowymi- ul. Moniuszki

Faliste linie szczytu dachowego z oknem oraz zdobieniami tynkowymi przy ul. Moniuszki 4

 

 

 

 

 

 

 

Na dalszych dwóch zdjęciach możemy przyjrzeć się bliżej ornamentyce secesyjnej. Przedstawiają one dwa fragmenty ozdobnych fryzów, które umieszczono na kamienicach przy ul. Legionów 90 oraz kamienicy narożnej przy Rynku i ul. Szewskiej. Obydwa spełniają wymogi ornamentyki secesyjnej, o której wspomniałem w tekście powyżej. W obydwu fryzach, eksponując ich ozdobność, użyto motywów roślinnych w formie liści, łodyg i rozwijających się kwiatów oraz motywów ze świata fauny w postaci żab i ptaków.

Ozdobny fryz na wykuszu kamienicy na skrzyżowaniu Rynku z ul. Szewską

Ozdobny fryz na wykuszu kamienicy na rogu Rynku i ul. Szewskiej

Fryz ze ściany elewacji kamienicy przy ulicy Legionów 90

Fryz ze ściany elewacji kamienicy przy ulicy Legionów 90

Godnymi zauważenia są secesyjne elementy stolarki budowlanej, zdobiące drzwi kamienic, okna, balustrady klatek schodowych. Ponieważ nie sposób jest przedstawić wszystkich tych elementów w jednym poście, ograniczę się do załączenia paru zdjęć drzwi wejściowych kamienic. Proszę przyjrzeć się ich często nie zauważanemu pięknu a szczególnie snycerce nadświetla drzwi kamienicy przy ul. Legionów 3. Widzimy tu tabliczkę z zachowanym przeszło sto lat dawnym  numerem kamienicy  na tle liści  skręconych łodyg winorośli. Otwór nadświetla zamknięty szybami posiada płynne zaokrąglone linie. Skrzydła drzwi wejściowych kamienicy przy ul. Kościuszki posiadają również bogatą snycerkę, w górnej części przedstawiającą kwiaty lilii a w dolnej części bardzo delikatne i subtelne kwiaty maku. Półokrągły kształt drzwi kamienicy przy ul. Sienkiewicza jest perfekcyjnie uzupełniony białym secesyjnym ornamentem tworzącym niejako portal drzwiowy.

Secesyjna snycerka na skrzydłach drzwi wejściowych kamienicy przy ul. Kościuszki 16

Secesyjna snycerka na skrzydłach drzwi wejściowych kamienicy przy ul. Kościuszki 16

Nadświetle drzwi wejściowych do kamienicy przy ul. Legionów.

Nadświetle drzwi wejściowych do kamienicy przy ul. Legionów 3.

Drzwi wejściowe kamienicy ul. Sienkiewicza 28

Drzwi wejściowe kamienicy ul. Sienkiewicza 28

 

I na koniec ostatni z detali, który chcę przedstawić uczestnikom tej wirtualnej wycieczki po secesyjnym Grudziądzu. Mam nadzieję, że nie jest to ostatni do dzisiaj zachowany secesyjny szyld drzwiowy wraz z klamką, który odnalazłem w jednej z kamienic grudziądzkich. Z pewnością warto porównać secesyjne kształty tego szyldziku z dzisiejszymi wytworami. Wnioski nasuwają się same.

Secesyjna ozdoba zamka do drzwi wejściowych mieszkania przy ul. PCK

Secesyjna ozdoba zamka do drzwi wejściowych (szyld drzwiowy) mieszkania przy ul. PCK

 

 

Ściana frontowa garażu zajezdni tramwajowej

Ściana frontowa garażu zajezdni tramwajowej

Secesyjna fontanna-wodotrysk na Rybnym Rynku

Secesyjna fontanna na Rybnym Rynku

 

Stylizacja secesyjna była stosowana nie tylko w budynkach mieszkalnych. Czytelnym przykładem jej zastosowania w obiektach przemysłowych jest budynek grudziądzkiej zajezdni tramwajowej. Zaokrąglone i płynnie biegnące linie ścianek fasadowych oraz owalne okna to typowy przykład zastosowania konwencji secesyjnej przez twórcę tego obiektu. Nie można także pominąć pięknej studzienki z wodotryskiem z Rybnego Rynku, który jest sztandarowym przykładem secesji monachijskiej w sztuce użytkowej.

Część zabudowy miasta została bezpowrotnie utracona w wyniku działań wojennych, inna stała się ofiarą nieudolnie wykonywanych prac remontowych. Pomimo tego liczne fragmenty architektury secesyjnej, niektóre w stanie  podniszczonym przetrwały do dni dzisiejszych, nie tracąc swojego secesyjnego wyrazu. Z radością można zaobserwować, że jesteśmy świadkami przeprowadzania prac rewitalizacyjnych kamienic miejskich, co upiększy Grudziądz i  na pewno przyczyni się do ożywienie ruchu turystycznego w naszym mieście. Zapewne ukazanie się publikacji książkowej, przybliżającej czytelnikom historię zabudowy miejskiej Grudziądza i przyjętych w tym zakresie rozwiązań architektonicznych, dodatkowo zwiększyło by atrakcyjność Grudziądza. A wydaje mi się, że mielibyśmy się czym chwalić.

Będziemy wdzięczni za Twój link do tego artykułu.

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress
Może zainteresuje Cię także :close